Sám hối trong đạo giáo như thế nào?

ĐẠO GIÁO VỚI TỘI LỖI

Trong The Symbolism of Evil (Biểu tượng của sự dữ), Paul Ricœur cho rằng con người không thể trực tiếp nắm bắt kinh nghiệm và ý thức về cái ác của nhân loại, cũng như không thể tiếp cận một cách trực diện và chân thực từ tầng diện giáo nghĩa thuần lý. Chỉ thông qua hành vi tự sám hối, được triển khai trong các nghi lễ tôn giáo, con người mới có thể gián tiếp kinh nghiệm và lĩnh hội một cách sâu sắc nhất bản chất của cái ác nơi chính mình. Chính trong các bản văn sám hối, người hậu thế tiếp tục được dẫn dắt qua nhiều tầng ý nghĩa, chiêm nghiệm sâu xa về tội lỗi và sự dữ, từ đó thúc đẩy hành động cải hóa bản thân.

Sở dĩ các bản văn sám hối có khả năng truyền tải hữu hiệu kinh nghiệm và ý thức về tội lỗi là bởi khi người phạm tội sử dụng ngôn ngữ sám hối để thú nhận hành vi ác đã gây ra, những cảm xúc vốn hỗn loạn như sợ hãi, kinh hoàng, đau khổ, bất an… được chuyển hóa thành những tầng kinh nghiệm và ý thức có cấu trúc, rõ ràng hơn về hậu quả của hành vi sai trái. Trong tiến trình này, các dạng thức ý thức tội lỗi với nội hàm phong phú và đa dạng được người sám hối diễn đạt, bao gồm: cảm thức ô uế, lỗi lầm, bất khiết, báng bổ, tội lỗi, sự chia cắt, tình trạng bị giam cầm hay xiềng xích, v.v. Đồng thời, thông qua lời thú tội sám hối, người nhận tội nhận thức rõ hậu quả nghiêm trọng của việc mối quan hệ giữa bản thân và thần linh mà mình tôn thờ bị đe dọa, thậm chí bị đứt gãy. Chính sự nhận thức ấy làm sâu sắc hơn cảm giác trầm luân trong tội lỗi, đồng thời khơi dậy khát vọng được cứu độ.

Dưới triều Đông Hán, Chính Nhất Minh Uy Đạo - hay Thiên Sư Đạo (tiền thân là Ngũ Đấu Mễ Đạo) - chính thức hình thành sau một quá trình thai nghén trong lòng văn hóa Trung Hoa. Ở giai đoạn đầu, tín đồ Thiên Sư Đạo đã thực hành phép kỳ đảo mang tên “Tam Quan thủ thư”. Điển Lược của Ngư Hoạn chép rằng: “…có pháp thỉnh đảo, viết danh tính bệnh nhân và ý thỉnh tội, làm ba lá thư: một lá đưa lên trời bằng cách đem lên núi, một lá vùi xuống đất, một lá trầm vào nước”. Khi ấy, tín đồ Thiên Sư Đạo sử dụng nghi thức “thượng chương” để cầu thỉnh Thiên Quan - vị đứng đầu trong Tam Quan Đại Đế - giải trừ bệnh tật.

Tiên tượng tổ sư Trương Thiên Sư tại Trường Chân Môn

Tuy nhiên, niềm tin cốt lõi của Thiên Sư Đạo nhấn mạnh rằng tín đồ trước hết phải hối cải tội lỗi của chính mình, rồi sau đó mới có thể cầu thỉnh Thiên Quan giải trừ những lỗi lầm đã phạm; đây chính là ý nghĩa của “Thủ quá” - thú nhận lỗi lầm. Đào Hoằng Cảnh trong Đăng Chân Ẩn Quyết ghi nhận: “Trước tiên phải tự trình bày căn nguyên bệnh tật, tiếp đó tạ tội lỗi và sai lầm, rồi mới thỉnh cầu thần quan cứu giải; mỗi lần đều phải khiến cho người bệnh tự biết hối hận và đau xót”. Tương tự, Lão Quân Âm Tụng Giới Kinh chép: “Nếu thú nhận lỗi lầm mà không hết lòng, không thực tâm, không tin pháp, thì chương tấu sao có thể giải được?”. Như vậy, thành tâm hối lỗi là điều kiện tiên quyết để được xá miễn bệnh tật; thiếu điều này, việc cứu giải là không thể.

Mối quan hệ mật thiết giữa trị bệnh và hối lỗi cũng được lý giải trong các văn hiến sớm của Thiên Sư Đạo, tiêu biểu như Huyền Đô Luật Văn. Văn bản này ghi: “Thường suy nghĩ về tội lỗi dẫn đến bệnh tật, những ác nghiệp đã phạm; các vị Ti Quá thần, Giải Quá thần, Ti Quá quân, Giải Quá quân sẽ giải trừ tất cả tội lỗi đã phạm và mọi điều ác đã làm nơi thế gian, thì bệnh tật sẽ tiêu trừ”. Hoặc như Tam Thiên Nội Giải Kinh nói: “Kẻ có bệnh tật, chỉ cần khiến họ từ năm bảy tuổi, khi bắt đầu có nhận thức, cho đến nay, thú nhận và tạ lỗi về những tội đã phạm”. Những văn hiến này cho thấy tín niệm cốt lõi của Thiên Sư Đạo nằm ở việc xác nhận nguyên nhân sâu xa của bệnh tật và tai họa là do tội lỗi tích tụ của cá nhân: hoặc do tai ương từ tiền kiếp lưu lại, hoặc do hành vi làm ác ở hiện kiếp, khiến người ấy bị các thần lại nơi Thiên tào kiểm tra và xử phạt. Đồng thời, ý thức sám hối mang tính cứu độ tôn giáo của Thiên Sư Đạo được thể hiện một cách đặc biệt sâu sắc.

Không chỉ trong truyền thống Thiên Sư Đạo, từ thời Lục Triều trở đi, Hoàng Lục Trai trở thành một nghi lễ phổ biến trong xã hội, với đối tượng khai khởi trải rộng từ hoàng đế đến thứ dân, những người mong cầu báo đáp ân đức tổ tiên và siêu độ vong linh. Trong nghi lễ này, việc sám hối tạ tội trở thành nền tảng thần học và là điều kiện tiên quyết cho sự cứu độ vong hồn. Dù các u hồn cô độc phải chịu đựng bao đau khổ nơi tam đồ ngũ khổ của địa phủ, trải qua thời gian dài trong trường dạ, không người thờ phụng, thì việc họ có thể được siêu độ giải thoát hay không vẫn gắn bó mật thiết với kết quả công đức của việc tạ tội sám hối.

Trong Đạo Giáo Linh Nghiệm Ký, Đỗ Quang Đình viết: “Tội nghiệp của chúng sinh là trọng đại, không gì bằng Hoàng Lục đạo tràng: cầu cáo trời đất, ba ngày ba đêm, thắp hương rải hoa, treo phướn lọng, ca ngợi lễ nguyện, sám hối nhổ tội, cứu độ vong hồn, giải trừ oan đối - đó là phương pháp thù thắng và diệu kỳ nhất”. Theo cách nhìn của Đỗ Quang Đình, việc người sống nơi dương thế “sám tạ rửa lòng, tu trai hành Đạo” (Thái Thượng Hoàng Lục Trai Nghi) là điều kiện quan trọng để có thể “cúi mong Tam Tôn soi xét che chở, Đại Thánh rủ lòng từ bi… xá tội tích tụ, khai phóng u hồn” (Thái Thượng Hoàng Lục Trai Nghi).

Đến thời Tống, cùng với sự phát triển của Nội Đan học, các phương pháp nội luyện trong thân thể pháp sư được tích hợp vào Hoàng Lục Trai, từ đó hình thành nghi thức “Thí Thực Luyện Độ”. “Thí thực” là việc thiết lập trai đàn, cúng phẩm và bố thí thức ăn cho vong hồn nhằm tạm thời giải trừ cơn đói khát - đây là phần “tế”; còn “luyện độ” là việc pháp sư vận dụng nội pháp để khai thông u lộ, giúp vong linh bị đình trệ nơi địa ngục được luyện hóa, tái sinh và thượng thăng thiên giới.

Nam Tống - Thượng Thanh Linh Bảo Đại Pháp của Kim Duẫn Trung cho biết Quảng Thành tiên sinh đã soạn khoa nghi vào năm Đại Thuận đời Đường, khi đó nghi thức luyện độ chưa được thực hành; mãi đến gần thời Kim Duẫn Trung mới trở nên thịnh hành. Như vậy, từ thời Tống trở đi, pháp Luyện Độ hấp thụ sâu sắc thuật Nội Đan, nhằm triệu thỉnh vô số vong hồn rời khỏi địa ngục, đưa đến đạo tràng để được luyện hóa và siêu độ. Để thực hiện đạo pháp này, pháp sư giữ vai trò trung tâm: “trải qua trình tự nội luyện, một mặt sử dụng thủ ấn, bí quyết, cương bộ và phù thư, một mặt tồn tưởng chân quang của Nguyên Thủy vây quanh thân mình, chiếu thấu địa ngục u ám, nhiếp triệu vong hồn” (Nhiếp Triệu Chân Khoa, Trần Diệu Đình). Trịnh Sở Nam - đạo sĩ cuối Tống đầu Nguyên - trong Thái Cực Tế Luyện Nội Pháp cũng giải thích rằng: “Luyện độ là luyện sự tạo hóa của chính mình để độ u hồn; nếu không thể luyện Thần thì sao có thể độ quỷ? Tất cả đều dựa vào nội sự của chân tâm; phù chú chỉ là ngụ ý của sự tạo hóa nơi chính ta mà thôi”.

Xuyên suốt các giai đoạn lịch sử, từ những nghi thức cứu bạt tội hồn ban đầu cho đến sự hoàn chỉnh của Thí Thực Luyện Độ, các khoa nghi này đã trở thành thành tố quan trọng trong truyền thống Đạo giáo. Hiện nay, đạo sĩ phái Chính Nhất sử dụng nhiều bộ khoa nghi khác nhau như: Thanh Huyền Tập Yếu Luyện Độ Thí Thực Khoa Nghi và Phổ Thí Luyện U Kim Khoa (thông dụng tại Hồng Kông); Thái Thượng Toàn Chân Bồng Hồ Luyện Độ Tân Tế Pháp Thực Khoa Nghi (Giang Nam, Tô Bắc); Thái Cực Linh Bảo Tế Luyện Khoa Nghi (Tô Châu); hoặc tại các cung quán Chính Nhất vùng Thượng Hải sử dụng Tiên Thiên Đẩu Mẫu Luyện Độ Kim Khoa. Đối với các tùng lâm đạo quán phái Toàn Chân, như Bạch Vân Quán ở Bắc Kinh, thường hành Tát Tổ Thiết Quán Luyện Độ Thí Thực Diệm Khẩu; tại Tứ Xuyên dùng Thái Thượng Thanh Vi Tế Luyện Cứu Khổ Thiết Quán Hồng Nghi; tại Hồng Kông phổ biến Tiên Thiên Hộc Thực Tế Luyện U Khoa, v.v. Dù hình thức có khác nhau, nội dung trọng yếu của các khoa nghi này vẫn là xây dựng nền tảng cứu độ dựa trên việc nhổ sạch tội lỗi và giải thoát cho vong hồn; nói cách khác, điều kiện thiết yếu để cứu độ người đã khuất chính là tạ tội sám hối.

Hành trình từ ý thức tội lỗi đến nghi lễ sám hối trong Đạo giáo vì thế không đơn thuần là sự chuyển biến về mặt giáo luật, mà còn là một nỗ lực nhân văn sâu sắc nhằm giải quyết nỗi đau khổ và sự trầm luân của thân phận con người. Qua lăng kính của Paul Ricœur, có thể nhận thấy rằng các khoa nghi Đạo giáo - từ “Thủ quá” sơ khởi của Thiên Sư Đạo cho đến những đại lễ “Thí Thực Luyện Độ” phức tạp về sau - chính là phương tiện để biến những trải nghiệm về cái ác vốn tối tăm và hỗn loạn thành sự biểu đạt khách quan, có hệ thống. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử Đạo giáo là niềm tin vào sức mạnh của sự tự thú: chỉ khi con người dám đối diện với tội lỗi thông qua ngôn ngữ và nghi lễ, họ mới có thể hàn gắn mối đứt gãy với thần minh và tái lập trật tự cho tâm hồn.

Hơn thế nữa, tính chất cứu chuộc của Đạo giáo còn thể hiện lòng trắc ẩn bao la khi mở rộng phạm vi từ cá nhân đang sống đến cả những vong linh cô độc nơi u hiển. Việc kết hợp giữa Nội Đan học và khoa nghi Luyện Độ đã nâng sám hối từ một hành vi đạo đức cá nhân lên thành một phương tiện tôn giáo, qua đó niềm tin vào ân điển cứu độ của Đại Đạo có thể soi sáng và vớt lấy những kẻ bị giam cầm trong đau khổ. Do đó, ý thức tội lỗi và sự sám hối trong Đạo giáo không mang màu sắc bi quan; trái lại, đó là một lộ trình tràn đầy hy vọng. Nó khẳng định rằng, dù trong bóng tối của bệnh tật hay sự đày đọa của địa ngục, chỉ cần có sự thành tâm hối cải và ân cứu độ của Thiên Tôn, cánh cửa của tiêu dao thái lạc vẫn luôn rộng mở, đưa con người tiến gần hơn đến bến bờ của Đạo.

Biên soạn: Long Môn